Lettersymmetrie

Tot nog toe heb ik mij niet gewaagd aan de meeste bekende soorten symmetrieën in de taal: palindromen, keerwoorden, ambigrammen en meer van dat soort varianten. De reden hiervoor is dat deze concepten al zo uitgebreid zijn onderzocht door zoveel mensen dat er geen grote stappen meer kunnen worden gezet. Daarnaast laten deze vormen vaak weinig creativiteit toe. Toch wil ik hier een kort overzichtje geven van verschillende symmetrieën en voor elke enkele bijdrage leveren.

Palindroom

Wat is het

Een woord (of zin) dat achterwaarts hetzelfde leest, voorbeelden zijn droomoord, rotor of parterretrap.

Wat is er tot nu toe gedaan

Het ultieme verzamelwerk van palindromen van alle auteurs is SYMMYS van Battus. Gezien het online nergens te vinden is en ook niet meer verkocht wordt kun je hier alle 577 door mij overgeschreven palindromen downloaden. Naast zinnen heeft Battus ook een lijst van elk goed, minder goed, en slecht woordpalindroom gemaakt, alle 606(!) te vinden in zijn boek Opperlandse taal en letterkunde.

Een aantal leuke woorden:

testset legovogel libellebil meetsysteem
parterretrap melklepelklem deelstaatsleed edelstaalplaatslede
taalpretkarakterplaat koortsmeetsysteemstrook

En zinnen:

Panklare bout kookt u, ober, al knap.
Koos u de garage dus ook?
Ai de massamedia!
O vogel leg ovo.
mooi dit idioom.
Tante in kajak niet nat.

Ik ben bang dat het Nederlands hier minder toereikend is dan Engels met zijn prachtige “A man, a plan, a canal: Panama”.

Een kleine toevoeging

Wat betreft woorden is iets werkelijk origineels vinden lastig, maar met een Engels leenwoord wil het wel:

Seizureruzies

En mocht er ooit een eind komen aan het tekort aan programmeurs, dan heb ik het palindroom vast:

Nep marktsituatie IT, autist krampen.

Keerwoorden

Wat is het?

Woorden die achterwaarts een ander woord zijn ‘door’ en ‘rood’ bijvoorbeeld, palindroomzinnen zijn vaak opgebouwd uit meerdere keer woorden.

Wat is er tot nu toe gedaan

Wederom refereer ik aan Battus en zijn honderden keerwoorden zoals reveil/liever, stort/trots, stolp/plots. Met spaties toegelaten in de omkering kunnen we iets meer, deze kun je vinden in de palindroomzinnen in SYMMYS, maar staan nergens expliciet, hier wat voorbeelden:

rek op/poker
te krap/parket
leer oma/amoreel
rota idem/mediator
nemen leed/deelnemen
spalk stolp/plotsklaps

Een kleine toevoeging

We kunnen er nog veel meer vinden door gebruik te maken van deel-palindromen. giganten is geen palindroom maar ‘gig’ wel, daar omheen draaiend krijgen we netnagiganten, met spaties: net na giganten. Hier een aantal voorbeelden die volgens mij nog door niemand in palindroomzinnen zijn gebruikt:

gin enig
oudere duo
maleisie lam
reet irriteer
naaste iets aan
remake de kamer
moraal klaar om
neder te betreden

Ambigrammen

Als je wel eens geprobeerd hebt een stuk tekst op de kop te lezen kom je er snel achter dat sommige letters heel makkelijk zijn, zoals l, i of s: deze blijven namelijk hetzelfde! Terwijl andere zeer lastig lastig zijn zoals d, e of n. Aangezien die letters er op de kop precies zo uit zien als de p, a en u.

Soms (jazal uanoq si japuo ap joon ‘swoS’) zijn het niet alleen letters maar hele woorden die leesbaar blijven. Prettig zijn dan wasem, uilin en belslag (ioow si belslag lejoon). Die zijn al voor je omgedraaid! Maar woorden als deels en fel zijn lastiger in een zin als “Ik krijg deels uitbetaald” of “zijn acties waren fel” hebben deze woorden op de kop toch een zekere impact op de betekenis. En let op! Je moet voorzichtig zijn: ze niet automatisch op de gemakkelijke manier te lezen. Zelfs zinnetjes zijn niet veilig: door deels bam belslag weg slaap joop gaat prima, die ziet er precies hetzelfde uit. Maar: nu fel door els. Wordt heel iets anders. Ik heb aardig wat moeite gehad met het maken van de zinnen en wellicht is er meer mogelijk, hier een lijst van omkeerbare woorden voor de puzzelaar:(“vaaldof arseen sales vaasje fopleen” bijvoorbeeld?).

Er valt nog veel meer met ambigrammen te doen als we onszelf vrijheid geven in de representatie van de letters, wellicht leuk voor toekomstige post.

belslag.png

Wisselbare woorden

Wat is het

Er zijn woorden die je in 2 wisselbare delen kan splitsen zoals sterven wat venster kan worden.

Wat is er gedaan

Er zijn een aantal columns van in Opperlans over dit soort woorden die een aardig maar incompleet lijstje maken, en nog wat snippers hier en daar op het internet.

Een kleine toevoeging

computerspel spelcomputer
houtspaan spaanhout
opnamestudio studioopname
kunstwoord woordkunst
bijna nabij

Dit type woorden is niet echt boeiend, iets verrassender, en ook zeldzamer, zijn woorden waarbij ten minste één van de delen een andere betekenis krijgt:

volzin zinvol
oprecht rechtop
lijkrede redelijk
stukwerk werkstuk
aardbei beiaard
aardrijk rijkaard
koolzuur zuurkool
blikogen ogenblik
lustmoord moordlust
prijsvraag vraagprijs
clubkaart kaartclub
sterven venster
boomstam stamboom
blokhak hakblok

kunstvlieg vliegkunst, kruisridder ridderkruis, maatregel regelmaat, geldnood noodgeld, ijswater waterijs, ringvinger vingerring, baarlijk lijkbaar, aanrecht rechtaan, drukwerk werkdruk, standvogel vogelstand, schartong tongschar, opslagtank tankopslag, basisjaar jaarbasis, chefstaf stafchef, voorwaar waarvoor, bouwlaag laagbouw, alweer weeral, meesterwerk werkmeester, daarvan vandaar, studievak vakstudie, intussen tussenin, geldzak zakgeld, tegelvloer vloertegel, methodestrijd strijdmethode, vanwaar waarvan, …

Als we niet alleen op lettergreepgrenzen wisselen krijgen we nog een nog leukere categorie:

echter rechte
evenzo zoeven
loopster terloops
moliere remolie
enigst stenig
cortes escort
opperst stopper
lakens slaken
terzet zetter
stuiter uiterst
raster terras
actief factie
belgie giebel
immens simmen
delven vendel
amerk kamer
enkel kelen
angst stang
genre regen
nurks snurk
langs slang
lente telen
onder ronde
strot trots
dingo godin
stoet toets
chips schip
engel gelen
pels spel
nors snor
oeps soep
….

Alhoewel ik in de bovenstaande categorieën een flink aantal leuke nieuwe woorden heb gevonden is dit concept al redelijk uitgewerkt door Battus. Echt leuk zijn woorden die meerdere splitsingen hebben, een soort subset van anagrammen, iets waar Battus het vreemd genoeg niet over heeft, wellicht omdat ze zo zeldzaam zijn, ik heb er een handjevol:

enter teren rente
eremis remise misere
rotst strot trots
opperst stopper toppers
etten tenet nette
kerstin stinker tinkers
elstak stakel takels
achten tenach nachte
andel eland lande

Vals spelen met plaatsnamen zou nog kunnen, delen lende Endel en Aalst staal taals bijvoorbeeld.

Je hebt ook aantal kleintjes, neem bijvoorbeeld deze 2:

nee ene een
ere ree eer

Het leuke aan deze is dat ze compleet zijn, elke letter kan als eerste letter dienen, dit maakt dat het woordvierkantjes zijn:

 e e n   e e r
 e n e   e r e
 n e e   r e e

Omdat beide woorden de vorm ee. hebben, waardoor het woordvierkantje een palindroom is, kun je een patroontje maken met deze 6 woorden waarin elke letter een begin van een 3 letterwoord alle richting op is. En waarbij elke 3×3 veldje een woordvierkantje is:

 e e n e e r e e n
 e n e e r e e n e
 n e e r e e n e e
 e e r e e n e e r
 e r e e n e e r e
 r e e n e e r e e
 e e n e e r e e n
 e n e e r e e n e
 n e e r e e n e e

Pangram & Isogram

Wat is het

Een pangram is een zin of woord die elke letter gebruikt, een isogram is een woord of zin zonder dubbele letters. De ultieme uiting van beide is dan ook een woord of zin van 26 letters waarbij iedere letter van het alfabet gerepresenteerd is.

Wat is er gedaan

Hier volstaat het om een aantal goede pogingen te delen

24 letters:

sexyjufvakbondzwijgplicht
smurfvakbondzwijgplichtje
exvakbondsjuryzwijgplicht

25 letters:

gymwijfvrindjeskopbalzucht (door Adrie Vormaat)

Wat betreft redelijke woorden worden “dampkringluchtje” en “landbouwgeschrift” vaak genoemd. Uitwijkend naar zinnen hier één met alle letters plus een i en een e van Aad van de Wetering:

Ex-welp vond bak, schrijft gymquiz.

Een kleine toevoeging

Waldkornbeschuit is een prachtig isogram dat nergens te vinden is, maar laten ons zorgen maken over belangrijkere zaken, een zin die alle letters éénmaal gebruikt.

Het leek zo’n leuk idee, bij een stamboom van het leven QR-codes plaatsen zodat mensen elk opdeling van phylum tot soort direct op kunnen zoeken. Helaas zijn de phylum QR-codes verloren gegaan in de post en bij de KNVB terecht gekomen, te midden alle paniek om een oplossing te vinden horen we wat gepruttel…

Zwijg, KNVB faxt phylum QR-codes!

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s